Hoepels, touwen en spelletjes waarvoor je alleen elkaar nodig had.
Hoepelen
Je zet een grote ring op zijn kant en loopt ernaast. Met een stokje tik je tegen de rand om hem rollend te houden en bij te sturen. Wie de ring het verst kon laten rollen of als eerste de overkant haalde, won.
Op de prent van Van der Borcht is het al te zien. Ook op een andere prent in het Rijksmuseum, met kinderen op een stadsplein, staat hoepelen tussen tollen en steltlopen. Het plein was tegelijk doorgangsroute en speelruimte.
Bron: Kinderspelen, Rijksmuseum
Tollen
Bij een werptol wind je een koord om de tol. Door hem te werpen terwijl het koord afrolt, laat je hem op zijn punt draaien. Een zweeptol houd je na de start draaiend door met een koord langs de zijkant te slaan.
Van der Borcht gaf het tollen al rond 1600 een plek tussen de andere buitenspelen. Op zulke prenten zie je ook wat het spel vroeg: een rustige hand, voldoende ruimte en een geschikte ondergrond.
Bron: Van der Borchts Kinderspelen
Knikkeren
Bij een bekende variant maak je een kuiltje in de grond. Om de beurt schiet je met je duim een knikker naar het kuiltje. Je kunt ook proberen een knikker van een ander weg te tikken. Spreek vooraf af welke worp telt en wanneer iemand opnieuw mag.
Op Van der Borchts prent werd al geknikkerd. De prent vertelt ons dat het spel herkenbaar was voor zijn publiek, terwijl de precieze afspraken tussen spelers buiten beeld blijven.
Bron: Kinderspelen, Rijksmuseum
Steltlopen
Op twee lange stokken zitten voetsteunen. Je houdt de stokken vast, gaat op de steunen staan en verplaatst telkens één voet en stok tegelijk. Een korte afstand afleggen zonder de grond te raken is al een spel op zich.
Op de stadspleinprent uit het Rijksmuseum zie je steltlopers tussen andere spelende kinderen. Zo'n prent laat ook zien hoeveel verschillende vormen van vermaak op één plek bijeen konden komen.
Bron: de stadspleinprent van het Rijksmuseum
Bikkelen
In een Zeeuwse variant speel je met vier bikkels en een balletje. Terwijl het balletje in de lucht is, pak je één of meer bikkels op of draai je ze op een afgesproken kant. Daarna vang je de bal met dezelfde hand.
Vanouds gebruikte men onder meer kootbeentjes. Het Rijksmuseum van Oudheden plaatst het spel al in de Romeinse tijd. Museum De Schotse Huizen in Veere bewaart een zakje met bikkels en stuiters.
Bron: Zeeuwse Ankers · Rijksmuseum van Oudheden
Krijgertje
Eén speler probeert de anderen aan te tikken. Wie getikt wordt, neemt de beurt over. Bij varianten spreken spelers een vrijplaats af.
Drost behandelt krijgertje bij de loopspelen. In 1893 werd de naam ook genoemd als voorbeeld van de vele Nederlandse spelnamen op -tje.
Drost (1914), blz. 1–32
Verstoppertje
De zoeker telt met gesloten ogen terwijl de anderen zich verspreiden. Daarna probeert de zoeker iedereen te vinden. Bij een variant kun je jezelf vrijspelen door eerder bij de telplek terug te zijn.
Drost brengt verstoppertje onder bij de loop- en vangspelen, naast krijgertje en blindemannetje.
Drost (1914), blz. 1–32
Blindemannetje
Een geblinddoekte speler probeert iemand in de kring te vangen. In een bekende variant moet die speler op de tast of aan de stem raden wie is gevangen.
Op de prent Kinderspel van het Rijksmuseum spelen kinderen blindemannetje op het Haagse Voorhout.
Haags Voorhout, Rijksmuseum
Zakdoekje leggen
De spelers zitten in een kring. Eén loopt rond en laat ongemerkt een doek achter iemand vallen. Wie het merkt, staat op en probeert de loper te tikken voordat die op de vrijgekomen plek zit.
Drost bespreekt het kringspel samen met verwante spelen en de liedjes die erbij gezongen werden.
Drost (1914), blz. 1–32
Hinkelen
Teken vakken op de grond, gooi een steentje in een vak en hinkel over het parcours. Bij een bekende variant sla je het vak met het steentje over en pak je het op de terugweg op.
Drost neemt hinkelen op onder de spring- en buitelspelen. Het grondpatroon en de afspraken konden per plaats verschillen.
Drost (1914), blz. 33–49
Haasje-over
De eerste speler bukt met de handen op de knieën. De volgende zet de handen op diens rug, springt er met gespreide benen overheen en bukt zelf verderop.
De prent van het Haagse Voorhout toont haasje-over tussen andere buitenspelen.
Haags Voorhout, Rijksmuseum
Touwtjespringen
Je kunt alleen springen of tussen twee spelers staan die een lang touw draaien. De springer houdt het ritme aan en kan op een afgesproken tel in- of uitspringen.
Een negentiende-eeuwse centsprent van Gerrit Oortman toont touwtjespringen als herkenbaar kinderspel naast hoepelen en schommelen.
Centsprent van Gerrit Oortman
Schommelen
Op een zitplank aan touwen of kettingen verplaats je je gewicht om de schommel gaande te houden. Een ander kan vanaf de grond een zetje geven.
Zowel de achttiende-eeuwse volksprent van Numan als Oortmans negentiende-eeuwse prent laat schommelende kinderen zien.
Centsprent van Gerrit Oortman
Wippen
Twee spelers zitten aan weerszijden van een plank die op een steunpunt rust. Door af te zetten en hun gewicht te verplaatsen, brengen ze elkaar om beurten omhoog.
Drost bespreekt de wip bij de spelen met speelwerktuigen, samen met de schommel.
Drost (1914), blz. 132–154
Vliegeren
Een lichte vlieger gaat tegen de wind in omhoog. De vliegeraar laat lijn vieren of haalt deze in om hem op hoogte te houden.
Op de prent van het Voorhout en op een volksprent met zestien kinderspelen zijn vliegers te zien.
Haags Voorhout, Rijksmuseum
Stokpaardrijden
Met een stok tussen de benen speel je ruiter. Soms heeft de stok een hoofd van hout of stof. Een route of optocht maakt van het speelgoed een groepsspel.
Drost noemt een stokpaard op Bruegels Kinderspelen, waar het kind het denkbeeldige paard ook aandrijft.
Drost (1914), blz. 111–131
Bellenblazen
Je doopt een ring of buisje in sop en blaast voorzichtig, zodat een zeepbel loskomt en wegdrijft.
Drost beschrijft het als oud kinderspel en verwijst naar afbeeldingen bij Bruegel en Van der Borcht en naar een Franse vermelding uit 1587.
Drost (1914), blz. 132–154
Derde man
De spelers staan in tweetallen. De vluchtende speler kan bij een tweetal aansluiten. De speler aan de andere kant wordt dan de derde en moet zelf wegrennen.
Drost behandelt dit wisselende achtervolgingsspel in hetzelfde hoofdstuk als krijgertje en zakdoekje leggen.
Drost (1914), blz. 1–32
Aftellen
Wijs bij elke tel of lettergreep iemand aan. Bij het laatste woord valt die speler af of krijgt die de eerste beurt.
J. van Vloten drukte in 1874 een hele reeks tel- en aftelrijmen af. De kunst zat ook in het onthouden en doorgeven van de woorden.
J. van Vloten, Tel- en aftelrijmen (1874)
Kruip door, sluip door
Twee spelers vormen een poort waar de anderen onderdoor lopen. Bij sommige verwante spelen sluit de poort aan het einde van een lied.
Drost kende aanwijzingen voor een ouder Nederlands spel, maar vond te weinig gegevens om de precieze regels vast te stellen.
H. Drost, Het Nederlandsch kinderspel (1914)
Winkeltje spelen
Met alledaagse voorwerpen spelen kinderen klant en winkelier. Blaadjes, steentjes of papiertjes kunnen koopwaar of geld voorstellen.
Drost deelt het in bij de nabootsingsspelen, naast spelen met poppen en paardjes.
H. Drost, Het Nederlandsch kinderspel (1914)
Windmolentje
Houd een licht schoepenmolentje in de wind, of loop ermee zodat het draait.
Drost behandelt speelgoedmolentjes bij de nabootsingsspelen en maakt onderscheid tussen het windmolentje en het nootmolentje.
H. Drost, Het Nederlandsch kinderspel (1914)
Met poppen spelen
Een pop kan mee naar bed, op bezoek of aan tafel. Kinderen bootsen daarmee zorg, bezoek en andere handelingen van volwassenen na.
Drost neemt de pop op bij de nabootsingsspelen. Op Jan Steens Sint-Nicolaasfeest is een pop een van de geschenken.
Rijksmuseum, Het Sint-Nicolaasfeest